Odpowiedzialność kierowcy za jazdę po pijanemu

Podstawowym rodzajem ubezpieczeń komunikacyjnych jest obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych. Zakres odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w ramach umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych reguluje ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (dalej: u.u.o) oraz przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej k.c.) dotyczące czynów niedozwolonych. Zgodnie z art. 34 ust. 1 u.u.o. określającym zakres odszkodowania przysługującego z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych odszkodowanie to przysługuje, jeżeli posiadacz lub kierujący pojazdem mechanicznym są obowiązani do odszkodowania za wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu szkodę, będącą następstwem śmierci, uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia bądź też utraty, zniszczenia lub uszkodzenia mienia. Warunkiem koniecznym wypłaty odszkodowania z tytułu ubezpieczenia OC jest więc ustalenie, że posiadacz lub kierujący pojazdem obowiązany jest do zapłaty odszkodowania. Odpowiedzialność cywilna posiadacza pojazdu mechanicznego jest co do zasady odpowiedzialnością opartą o zasadę ryzyka (art. 436 k.c.). Inaczej przedstawia się odpowiedzialność kierującego pojazdem mechanicznym, który nie jest jego posiadaczem, a taka sytuacja występuje z reguły w przypadku kierowcy zatrudnionego w firmie transportowej. Kierowca odpowiada względem poszkodowanego na zasadach ogólnych, to jest zgodnie z art. 415 k.c. na zasadzie winy. Kwestię tego, kiedy kierowcy można przypisać winę i uznać go za osobę zobowiązaną do świadczenia odszkodowawczego wielokrotnie rozważał Sąd Najwyższy – zgodnie z orzecznictwem (m. in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 kwietnia 1962 r., sygn. akt 391/61) o winie kierowcy przesądza naruszenie przepisów ruchu drogowego. Bezsprzecznie więc zobowiązanym do zapłaty odszkodowania będzie kierowca, który spowodował szkodę prowadząc pojazd w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środków odurzających.

 

Na marginesie zasadniczych rozważań dotyczących kwestii zasad odpowiedzialności wskazać należy, iż zgodnie z regułami ogólnymi – art. 441 § 1 k.c. odpowiedzialność posiadacza pojazdu mechanicznego i kierującego pojazdem mechanicznym jest w takim przypadku solidarna – poszkodowany może więc żądać naprawienia szkody według swego wyboru – od posiadacza pojazdu bądź od kierującego. W inny sposób przedstawiać się będzie sytuacja, gdy szkodę wyrządzi kierowca zatrudniony na podstawie umowy o pracę – wtedy zgodnie z art. 120 § 1 kodeksu pracy do naprawienia szkody zobowiązany będzie wyłącznie pracodawca, któremu przysługiwać będzie roszczenie zwrotne względem pracownika. Przesądzenie kwestii odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierującego (albo obu tych podmiotów) na określonej zasadzie nie ma jednak wpływu na istnienie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia OC.

 

Jeżeli ustalone zostanie, iż zgodnie z przedstawionymi wyżej regułami posiadacz lub kierującego pojazdem mechanicznym zobowiązani są do zapłaty odszkodowania, to zakład ubezpieczeń obowiązany jest wypłacić odszkodowanie za wyrządzoną w związku z ruchem tego pojazdu szkodę – zarówno na osobie, jak i na mieniu. Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń nie jest jednak nieograniczona – z punktu widzenia firm transportowych zasadnicze wyłączenia zawiera art. 38 ust. 1 pkt 1, 2 u.u.o. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż katalog okoliczności wyłączających odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia OC jest zamknięty – są to przypadki enumeratywne, wskazane w art. 38 ust. 1 u.u.o. Podkreślenia wymaga także fakt, iż ze względu na gwarancyjny charakter tego typu ubezpieczenia, odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń nie jest wyłączona w przypadku, gdy szkoda zostanie spowodowana przez posiadacza lub kierującego pojazdem mechanicznym umyślnie. Ochroną ubezpieczeniową z tytułu umowy ubezpieczenia OC są więc także objęte szkody spowodowane przez kierowcę prowadzącego pojazd w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środków odurzających. Nie oznacza to jednak, iż kierujący, który wyrządził szkodę będąc w takim stanie zwolniony jest od odpowiedzialności majątkowej za wyrządzoną szkodę. Zgodnie z art. 43 ust. 1 u.u.o. zakładowi ubezpieczeń, który wypłacił odszkodowanie z tytułu ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych przysługuje regres – zakład ubezpieczeń ma prawo dochodzić od kierującego pojazdem zwrotu wypłaconego odszkodowania w przypadku, gdy kierujący wyrządził szkodę umyślnie, w stanie po użyciu alkoholu lub w stanie nietrzeźwości albo po użyciu środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych.

 

Sam fakt, iż szkoda została wyrządzona przez kierującego, który znajdował się w stanie po użyciu alkoholu lub pod wpływem środków odurzających nie powoduje, że zakład ubezpieczeń zwolniony jest z obowiązku wypłaty odszkodowania z tytułu ubezpieczenia OC. Dla osób prowadzących działalność transportową istotnym jest natomiast, rekompensaty jakich szkód mogą z tego tytułu oczekiwać i czy obejmuje ona szkody w postaci uszkodzenia pojazdu i przewożonego towaru. W pierwszej kolejności art. 38 ust. 1 pkt. 1 u.u.o. wyłącza odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń za szkody na mieniu posiadacza pojazdu – jeżeli w wyniku zdarzenia powodującego szkodę dojdzie do uszkodzenia pojazdu należącego do firmy transportowej, za które odpowiedzialny jest kierujący tym pojazdem (np. prowadzący pojazd w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego) firma transportowa, do której należy pojazd nie otrzyma odszkodowania z tytułu ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Szczególne znaczenie, z uwagi na często znaczną wartość przewożonych towarów, ma także kolejne wyłączenie – zawarte w art. 38 ust. 1 pkt 2 u.u.o. Zakład ubezpieczeń nie odpowiada za szkody wynikłe w przewożonych za opłatą ładunkach, przesyłkach lub bagażu, chyba że odpowiedzialność za powstałą szkodę ponosi posiadacz innego pojazdu mechanicznego niż pojazd przewożący te przedmioty. Ochrona ubezpieczeniowa z tytułu ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych nie obejmuje więc odpowiedzialności posiadacza lub kierującego za szkody, które powstały w przesyłkach przewożonych odpłatnie. Oznacza to, iż jeżeli na skutek zdarzenia spowodowanego przez kierowcę prowadzącego pojazd w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających dojdzie do uszkodzenia przesyłki przewożonej za opłatą (czyli w przypadku wykonywania odpłatnych transportów towarów) zakład ubezpieczeń nie wypłaci z tytułu ubezpieczenia OC odszkodowania za uszkodzenie lub zniszczenie towaru jego właścicielowi. Podkreślenia wymaga fakt, iż powyższe wyłączenia znajdują zastosowanie nie tylko w przypadku, gdy szkoda powstała jako rezultat tego, że kierujący pojazdem znajdował się w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających. Znajdą one zastosowanie także w innych przypadkach, gdy szkody w postaci uszkodzenia pojazdu lub przewożonego nim towaru będą wynikiem zdarzenia wynikłego w związku z ruchem pojazdu, za które ponosi odpowiedzialność kierujący tym pojazdem.

 

Reasumując, w przypadku, gdy szkoda wyrządzona na skutek prowadzenia pojazdu przez kierowcę znajdującego się w stanie po użyciu alkoholu lub pod wpływem środków odurzających polega na uszkodzeniu prowadzonego pojazdu lub uszkodzeniu przewożonego ładunku, firma transportowa nie może liczyć na ich pokrycie w ramach ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Przedmiotowej szkody ubezpieczyciel nie pokryje także w ramach dobrowolnego ubezpieczenia komunikacyjnego, jakim jest ubezpieczenie autocasco (AC). Zasady ubezpieczenia AC regulowane są przez ogólne warunki umów opracowane przez poszczególnych ubezpieczycieli, które standardowo zawierają wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkody wyrządzone przez kierującego znajdującego się w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środków odurzających. Zabezpieczenie rekompensaty szkód transportowych spowodowanych tą przyczyną może zapewnić zawarcie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika. Należy zwrócić jednak uwagę na fakt, iż także w przypadku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika standardem jest wyłączanie w zapisach ogólnych warunków umów odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkody powstałe z tego tytułu. Chcąc więc zabezpieczyć ich rekompensatę w umowie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika musi znaleźć się dodatkowa klauzula dotyczącą odpowiedzialności ubezpieczyciela za szkody wyrządzone przez kierowcę prowadzącego pojazd w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środka odurzającego, co jednak wiąże się z zapłatą dodatkowej kwoty w ramach składki ubezpieczeniowej

 

Jeżeli na pokrycie wskazanych szkód nie można liczyć także w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika, to jedyną możliwością uzyskania rekompensaty pozostaje skierowanie roszczeń przeciwko podmiotowi bezpośrednio odpowiedzialnemu za szkodę, czyli przeciwko kierowcy. Jeżeli kierowca zatrudniony był na podstawie umowy o pracę zastosowanie znajdą przepisy kodeksu pracy regulujące odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną pracodawcy (art. 114 – 122 k.p.). Zasadnicze ograniczeniem odpowiedzialności pracownika wobec pracodawcy wprowadza art. 119 k.p., który limituje odpowiedzialność pracownika do kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody, co w oczywisty sposób nie pozwala na zrekompensowanie często wielotysięcznych szkód w przewożonym towarze. Co istotne, limit odpowiedzialności pracownika nie ma zastosowania, gdy pracownik wyrządził szkodę umyślnie – wtedy obowiązany jest do jej naprawienia w pełnej wysokości (art. 122 k.p.). Wskazać należy, iż do przypadków umyślnego wyrządzenia szkody przez pracownika zaliczane są szkody wyrządzone przez kierowcę prowadzącego pojazd w stanie po użyciu alkoholu lub pod wpływem środków odurzających (tak m.in. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 06 lipca 1977 r., sygn. akt IV PR 167/77).

 

Odrębną kwestią jest natomiast sytuacja, gdy w wyniku zdarzenia powodującego szkodę śmierć poniesie odpowiedzialny za nie kierowca. Zgodnie z art. 63¹ k. p. z chwilą śmierci pracownika stosunek pracy wygasa. Śmierć pracownika – kierowcy powoduje więc konieczność odpowiedzi na pytanie, czy spadkobiercy pracownika odpowiadają za zobowiązania wynikające ze szkody, którą pracownik wyrządził pracodawcy. W kwestii tej, nieuregulowanej bezpośrednio w przepisach, wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 22 września 1972 r., sygn. akt III PZP 12/72 stwierdzając, iż odpowiedzialność spadkobiercy za dług spadkowy, która wynika z prostego przyjęcia spadku, nie podlega ograniczeniu z tej tylko przyczyny, że jest to dług ze stosunku pracy lub że spadkobiercą jest pracownik. Spadkobiercy kierowcy ponoszą więc odpowiedzialność za jego zobowiązania względem pracodawcy, także z tytułu wyrządzonej przez pracownika szkody. Sąd Najwyższy zaznaczył jednak, iż odpowiedzialność taka w szczególnie wyjątkowych wypadkach może podlegać podlega ograniczeniu lub nawet wyłączeniu.

 

Prowadzenie pojazdu przez kierowcę znajdującego się w stanie po użyciu alkoholu, w stanie nietrzeźwości bądź pod wpływem środków odurzających może prowadzić do powstania znacznych szkód zarówno w postaci uszkodzenia pojazdu, którym wykonywany był transport, jak i uszkodzenia bądź zniszczenia przewożonego ładunku. Odszkodowania za przedmiotową szkodę firma transportowa nie uzyska w ramach ubezpieczeń komunikacyjnych: obowiązkowego ubezpieczenia OC bądź dobrowolnego ubezpieczenia AC, zaś w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika tylko w przypadku posiadania stosownej klauzuli dodatkowej. Brak pokrycia przedmiotowej szkody z tytułu ubezpieczenia OC, ubezpieczenia AC bądź ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika nie oznacza jednak, iż nie ma żadnych możliwości jej rekompensaty. Możliwe jest skierowanie roszczeń przeciwko pracownikowi odpowiedzialnemu za szkodę, czyli kierowcy bądź przeciwko jego spadkobiercą.

 

Autor – Agnieszka Sowa, Kancelaria Prawna Iuridica, www.iuridica.com.pl